\u0130kinci Ra\u015fid Halife. \u0130sl\u00e2m\u0131 yery\u00fcz\u00fcne yerle\u015ftirip, hakim k\u0131lmak i\u00e7in Resulullah (s.a.s)\u2019\u0131n verdi\u011fi tevhid\u00ee m\u00fccadelede ona en yak\u0131n olan sahabilerden biri. Hz. \u00d6mer (r.a), Fil Olay\u0131ndan on \u00fc\u00e7 sene sonra Mekke\u2019de do\u011fmu\u015ftur. Kendisinden nakledilen bir rivayete g\u00f6re o, B\u00fcy\u00fck Ficar sava\u015f\u0131ndan d\u00f6rt y\u0131l sonra d\u00fcnyaya gelmi\u015ftir (\u0130bn\u00fcl-Es\u00eer, \u00dcsd\u00fcl-\u011e\u00e2be, Kahire 1970, IV,146). Babas\u0131, Hattab b. N\u00fcfeyl olup, nesebi Ka\u2019b’da Resulullah (s.a.s) ile birle\u015fmektedir. Kurey\u015f\u2019in Adiy boyuna mensup olup, annesi, Ebu Cehil\u2019in karde\u015fi veya amcas\u0131n\u0131n k\u0131z\u0131 olan Hanteme\u2019dir (bk. a.g.e., 145).<\/p>\n
Kaynaklar Hz. \u00d6mer (r.a)\u2019in m\u00fcsl\u00fcman olmadan \u00f6nceki hayat\u0131 hakk\u0131nda fazlaca bir \u015fey s\u00f6ylemezler. Ancak k\u00fc\u00e7\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcnde, babas\u0131na ait s\u00fcr\u00fclere \u00e7obanl\u0131k etti\u011fi, sonra da ticarete ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 bilinmektedir. O, Suriye taraflar\u0131na giden ticaret kervanlar\u0131na i\u015ftirak etmekteydi (H. \u0130brahim Hasan, Tarihul-\u0130sl\u00e2m, M\u0131s\u0131r 1979, I, 210). Cahiliyye d\u00f6neminde Mekke e\u015fraf\u0131 aras\u0131nda yer almakta olup, Mekke \u015fehir devletinin sifare (el\u00e7ilik) g\u00f6revi onun elindeydi. Bir sava\u015f \u00e7\u0131kmas\u0131 durumunda kar\u015f\u0131 tarafa el\u00e7i olarak \u00d6mer g\u00f6nderilir ve d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcnde onun verdi\u011fi bilgi ve g\u00f6r\u00fc\u015flere g\u00f6re hareket edilirdi. Ayr\u0131ca kabileler aras\u0131nda \u00e7\u0131kan anla\u015fmazl\u0131klar\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcnde etkin rol al\u0131r ve verdi\u011fi kararlar ba\u011flay\u0131c\u0131l\u0131k vasf\u0131 ta\u015f\u0131rd\u0131 (Suy\u00fbt\u00ee, Tarihul-Hulef\u00e2, Beyrut 1986, 123; \u00dcsd\u00fcl-\u011e\u00e2be, IV, 146).<\/p>\n
Hz. \u00d6mer, sert bir mizaca sahip olup, \u0130sl\u00e2ma kar\u015f\u0131 a\u015f\u0131r\u0131 tepki g\u00f6sterenlerin aras\u0131nda yer almaktayd\u0131. Sonunda o, dedelerinin dinini ink\u00e2r eden ve tap\u0131nd\u0131klar\u0131 putlara hakaret ederek insanlar\u0131 onlardan y\u00fcz \u00e7evirme\u011fe \u00e7a\u011f\u0131ran Muhammed (s.a.s)\u2019\u0131 \u00f6ld\u00fcrmeye karar vermi\u015fti. K\u0131l\u0131c\u0131n\u0131 ku\u015fanarak, Peygamberi \u00f6ld\u00fcrmek i\u00e7in harekete ge\u00e7mi\u015f, ancak olay\u0131n geli\u015fim \u015fekli onun m\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n aras\u0131na kat\u0131lmas\u0131 sonucunu do\u011furmu\u015ftu. Tarih\u00e7ilerin ittifakla naklettikleri rivayete g\u00f6re, \u00d6mer (r.a)\u2019in m\u00fcsl\u00fcman olu\u015fu \u015f\u00f6yle ger\u00e7ekle\u015fmi\u015fti: \u00d6mer, Resulullah (s.a.s)\u2019\u0131 \u00f6ld\u00fcrmek i\u00e7in onun bulundu\u011fu yere do\u011fru giderken, yolda Nuaym b. Abdullah ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131. Nuaym ona, b\u00f6yle \u00f6fkeli nereye gitti\u011fini sordu\u011funda o, Muhammed (s.a.s)\u2019i \u00f6ld\u00fcrmeye gitti\u011fini s\u00f6ylemi\u015fti. Nuaym, \u00d6mer\u2019in ne yapmak istedi\u011fini \u00f6\u011frenince ona, k\u0131zkarde\u015fi ve eni\u015ftesinin yeni dine girmi\u015f oldu\u011funu s\u00f6yledi ve \u00f6nce kendi ailesi ile u\u011fra\u015fmas\u0131 gerekti\u011fini bildirdi. Bunu \u00f6\u011frenen \u00d6mer (r.a), \u00f6fkeyle eni\u015ftesinin evine y\u00f6neldi. Kap\u0131ya geldi\u011finde i\u00e7erde Kur\u2019an okunmaktayd\u0131. Kap\u0131y\u0131 \u00e7al\u0131nca, i\u00e7erdekiler okumay\u0131 kesip, Kur\u2019an sayfalar\u0131n\u0131 saklad\u0131lar. \u0130\u00e7eri giren \u00d6mer (r.a), eni\u015ftesini d\u00f6vmeye ba\u015flam\u0131\u015f, araya giren k\u0131zkarde\u015finin ald\u0131\u011f\u0131 darbeden dolay\u0131 burnu kanam\u0131\u015ft\u0131. K\u0131zkarde\u015finin ona, ne yaparsa yaps\u0131n dinlerinden d\u00f6nmeyeceklerini s\u00f6yleyerek kararl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirmesi \u00fczerine, ona kar\u015f\u0131 merhamet duygular\u0131 kabarmaya ba\u015flam\u0131\u015f ve okuduklar\u0131 \u015feyleri g\u00f6rmek istedi\u011fini s\u00f6ylemi\u015fti. Kendisine verilen sahifelerden Kur\u2019an ayetlerini okuyan \u00d6mer (r.a), hemen orada im\u00e2n etti ve Resulullah (s.a.s)\u2019\u0131n nerede oldu\u011funu sordu. O s\u0131ralarda m\u00fcsl\u00fcmanlar, Safa tepesinin yan\u0131nda bulunan Erkam (r.a)\u2019\u0131n evinde gizlice toplan\u0131p ibadet ediyorlard\u0131. Resulullah (s.a.s)\u2019\u0131n Daru\u2019l-Erkam\u2019da oldu\u011funu \u00f6\u011frenen \u00d6mer (r.a), do\u011fruca oraya gitti. Kap\u0131y\u0131 \u00e7ald\u0131\u011f\u0131nda gelenin \u00d6mer oldu\u011funu \u00f6\u011frenen sahabiler endi\u015felenmeye ba\u015flad\u0131lar. Zira \u00d6mer silahlar\u0131n\u0131 ku\u015fanm\u0131\u015f oldu\u011fu halde kap\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcnde duruyordu. Hz. Hamza: \u201cBu \u00d6mer\u2019dir. \u0130yi bir niyetle geldiyse mesele yok. E\u011fer k\u00f6t\u00fc bir d\u00fc\u015f\u00fcncesi varsa, onu \u00f6ld\u00fcrmek bizim i\u00e7in kolayd\u0131r\u201d diyerek kap\u0131y\u0131 a\u00e7t\u0131rd\u0131. Resulullah (s.a.s), \u00d6mer (r.a)\u2019\u0131n iki yakas\u0131n\u0131 tutarak;<\/p>\n
\u201cM\u00fcsl\u00fcman ol ya \u0130bn Hattab! Allah\u0131m ona hidayet ver!\u201d dedi\u011finde, \u00d6mer (r.a), hemen Kelime-i \u015eehadet getirerek im\u00e2n etti\u011fini a\u00e7\u0131klad\u0131 (\u0130bn Sa\u2019d, Tabakatu\u2019l K\u00fcbra, II, 268-269; \u00dcsd\u00fcl-\u011e\u00e2be, IV, 148-149; Suy\u00fbt\u00ee, Tarihu\u2019l-Hulefa, Beyrut 1986, 124 vd.).<\/p>\n
Rivayetlere g\u00f6re \u00d6mer (r.a)\u2019\u0131n m\u00fcsl\u00fcman olu\u015fu, Resulullah (s.a.s)\u2019\u0131n yapm\u0131\u015f oldu\u011fu; Allah\u0131m! \u0130sl\u00e2m\u0131 \u00d6mer b. el-Hattab veya Amr b. Hi\u015fam (Eb\u00fb Cehil) ile y\u00fccelt\u201d \u015feklinde bir duan\u0131n sonucu olarak ger\u00e7ekle\u015fmi\u015fti (\u0130bnul-Hacer el-Askal\u00e2n\u00ee, el-\u0130s\u00e2be fi Temy\u00eezi\u2019s-Sah\u00e2be, Ba\u011fdat t.y., II, 518; \u0130bn Sa\u2019d, ayn\u0131 yer; Suy\u00fbt\u00ee, a.g.e., 125).<\/p>\n
\u00d6mer (r.a), risaletin alt\u0131nc\u0131 y\u0131l\u0131nda m\u00fcsl\u00fcman olmu\u015ftur. O, iman edenlerin aras\u0131na kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zaman m\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n say\u0131s\u0131 yetmi\u015f seksen ki\u015fi kadard\u0131 (\u0130bn Sa\u2019d, ayn\u0131 yer).<\/p>\n
Mekkeli m\u00fc\u015friklerin, g\u00f6sterdi\u011fi zorbaca tepkiden dolay\u0131 m\u00fcsl\u00fcmanlar, Beytullah\u2019a gidip namaz k\u0131lam\u0131yor ve ancak gizlice bir araya gelebiliyorlard\u0131. \u00d6mer (r.a) m\u00fcsl\u00fcman olunca do\u011fruca Beytullah\u2019\u0131n yan\u0131na gitti ve m\u00fcsl\u00fcman oldu\u011funu hayk\u0131rd\u0131. Orada bulunanlar \u015fiddetli tepki g\u00f6sterdi. Ancak o, m\u00fc\u015friklere kar\u015f\u0131 sava\u015f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrerek onlar\u0131n, m\u00fcsl\u00fcmanlara g\u00f6sterdi\u011fi muhalefeti k\u0131rd\u0131 ve bir avu\u00e7 m\u00fcsl\u00fcmanla birlikte herkesin g\u00f6z\u00fc \u00f6n\u00fcnde Beytullah\u2019ta namaza durdu. Onun bu \u015fekilde saflar\u0131na kat\u0131lmas\u0131 m\u00fcsl\u00fcmanlara b\u00fcy\u00fck bir moral deste\u011fi sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131. Abdullah \u0130bn Mes\u2019ud\u2019un; \u201c\u00d6mer\u2019in m\u00fcsl\u00fcman olu\u015fu bir fetihti\u201d (\u00dcsd\u00fcl-\u011e\u00e2be, IV,151; \u0130bn Sa\u2019d, a.g.e., III, 270) s\u00f6z\u00fc bunu a\u00e7\u0131k\u00e7a ortaya koymaktad\u0131r. Taber\u00ee\u2019nin \u0130bn Abbas\u2019tan tahric etti\u011fi bir hadise g\u00f6re, m\u00fcsl\u00fcmanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ilk il\u00e2n eden kimse Hz. \u00d6mer (r.a) olmu\u015ftur (Suy\u00fbt\u00ee, a.g.e.,129). \u00d6mer (r.a) benli\u011fini ku\u015fatan iman\u0131n verdi\u011fi heyecanla, k\u00fcfre kar\u015f\u0131 a\u00e7\u0131k ve net bir \u015fekilde, hi\u00e7 bir tehdide ald\u0131r\u0131\u015f etmeden m\u00fccadele ediyordu. M\u00fc\u015frikler, \u015fecaat ve kararl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 eskiden beri bildikleri i\u00e7in ona sata\u015fmaya cesaret edemiyorlard\u0131.<\/p>\n
M\u00fcsl\u00fcman olduktan sonra s\u00fcrekli Resulullah (s.a.s)\u2019\u0131n yan\u0131nda bulunmu\u015f, onu korumak i\u00e7in elinden gelen gayreti g\u00f6stermi\u015ftir.<\/p>\n
O, im\u00e2n ettikten sonra m\u00fc\u015friklere kar\u015f\u0131 \u00e7ok sert davranm\u0131\u015f ve dinini her ortamda, kimseden \u00e7ekinmeden herkese meydan okuyarak savunmu\u015ftur. \u0130sl\u00e2m tebli\u011finin yeni bir veche kazanmas\u0131 i\u00e7in Medine\u2019ye hicret emrolundu\u011fu zaman m\u00fcsl\u00fcmanlar Mekke\u2019den gizlice Medine\u2019ye g\u00f6\u00e7 etmeye ba\u015flad\u0131klar\u0131nda, Hz. \u00d6mer, gizlenme ihtiyac\u0131 duymam\u0131\u015ft\u0131. \u00d6mer (r.a), beraberinde yirmi arkada\u015f\u0131 oldu\u011fu halde Medine\u2019ye do\u011fru yola \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131. Hz. Ali (r.a) onun hicretini \u015fu \u015fekilde anlatmaktad\u0131r: \u201c\u00d6mer\u2019den ba\u015fka gizlenmeden hicret eden hi\u00e7 bir kimseyi bilmiyorum. O, hicrete haz\u0131rland\u0131\u011f\u0131nda k\u0131l\u0131c\u0131n\u0131 ku\u015fand\u0131, yay\u0131n\u0131 omuzuna takt\u0131, eline oklar\u0131n\u0131 ald\u0131 ve K\u00e2\u2019be\u2019ye gitti. Kurey\u015f\u2019in ileri gelenleri K\u00e2\u2019be\u2019nin avlusunda oturmakta idiler. O, K\u00e2\u2019be\u2019yi yedi defa tavaf ettikten sonra, Mak\u00e2m-\u0131 \u0130brahim\u2019de iki rek\u2019at namaz k\u0131ld\u0131. Halka halka oturan m\u00fc\u015frikleri tek tek dola\u015ft\u0131 ve onlara; \u201cY\u00fczler pisle\u015fti. Kim anas\u0131n\u0131 evlads\u0131z, \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 yetim, kar\u0131s\u0131n\u0131 dul b\u0131rakmak istiyorsa \u015fu vadide beni takip etsin\u201d dedi. Onlardan hi\u00e7 biri onu engellemeye cesaret edemedi (Suy\u00fbt\u00ee, a.g.e., 130). Bunun i\u00e7indir ki \u0130bn Mes\u2019ud;<\/p>\n
\u201cOnun hicreti bir zaferdi\u201d (\u0130bn Sa\u2019d, ayn\u0131 yer; \u00dcsd\u00fcl-\u011e\u00e2be, IV, 153) demektedir.<\/p>\n
\u00d6mer (r.a), Medine d\u00f6nemi boyunca \u0130slam\u0131n y\u00fcceli\u015fini etkileyen b\u00fct\u00fcn olaylara aktif olarak i\u015ftirak etmi\u015ftir. Resulullah (s.a.s)\u2019\u0131n \u00f6nemli kararlar alaca\u011f\u0131 zaman g\u00f6r\u00fc\u015flerine ba\u015fvurdu\u011fu kimselerin ba\u015f\u0131nda \u00d6mer (r.a) gelir. Onun ileri s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc g\u00f6r\u00fc\u015fler o kadar isabetliydi ki; baz\u0131 ayetler onun daha \u00f6nce i\u015faret etti\u011fine uygun olarak nazil oluyordu. Resulullah (s.a.s) onun bu durumunu \u015fu s\u00f6z\u00fcyle ifade etmekteydi: \u201cAllah, hakk\u0131 \u00d6mer\u2019in dili ve kalbi \u00fczere k\u0131ld\u0131\u201d (\u00dcsd\u00fcl-\u011e\u00e2be, IV, 151).<\/p>\n
\u00d6mer (r.a), Bedir, Uhud, Hendek, Hayber vb. gazvelerin hepsine ve \u00e7ok say\u0131da seriyyeye kat\u0131lm\u0131\u015f, bunlar\u0131n bans\u0131nda komutan olarak g\u00f6rev yapm\u0131\u015ft\u0131r. Bunlardan biri Hicretin yedinci y\u0131l\u0131nda Havazinliler\u2019e kar\u015f\u0131 g\u00f6nderilen seriyyedir.<\/p>\n
\u00d6mer (r.a), b\u00fct\u00fcn meselelere kar\u015f\u0131 net ve tavizsiz tav\u0131r koymakla tan\u0131n\u0131r. Onun k\u00fcfre kar\u015f\u0131 d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131; m\u00fc\u015friklerin, \u0130sl\u00e2ma kar\u015f\u0131 olan sald\u0131r\u0131lar\u0131n\u0131 hazmedememe konusundaki hassasiyeti; baz\u0131 kararlara \u015fiddetle kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmas\u0131na sebep olmu\u015ftur. Hudeybiye\u2019de yap\u0131lan anla\u015fman\u0131n m\u00fc\u015frikler lehine g\u00f6r\u00fcnen maddelerine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 bunlardan biridir. Ancak o, Resul\u00fcn, Allah Te\u00e2l\u00e2\u2019n\u0131n g\u00f6sterdi\u011fi do\u011frultuda hareket etmekten ba\u015fka bir \u015fey yapmad\u0131\u011f\u0131 uyar\u0131s\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda, hemen kendini toparlam\u0131\u015f ve olay\u0131n i\u00e7 ger\u00e7e\u011fini kavram\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n
Resulullah (s.a.s)\u2019\u0131n vefat\u0131n\u0131n hemen pe\u015finden ortaya \u00e7\u0131kan kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131n Hz. Eb\u00fb Bekir\u2019in halife se\u00e7ilmesiyle yok edilmesinde Hz. \u00d6mer b\u00fcy\u00fck rol oynam\u0131\u015ft\u0131r. Hz. Eb\u00fb Bekir\u2019in k\u0131sa halifelik d\u00f6neminde en b\u00fcy\u00fck yard\u0131mc\u0131s\u0131 \u00d6mer (r.a) olmu\u015ftur.<\/p>\n
Hz. Eb\u00fb Bekir (r.a) vefat edece\u011fini anlad\u0131\u011f\u0131nda, Hz. \u00d6mer\u2019i kendisine halef tayin etmeyi d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015f ve bu d\u00fc\u015f\u00fcncesini a\u00e7\u0131klayarak baz\u0131 sahabilerle isti\u015farelerde bulunmu\u015ftu. Herkes \u00d6mer (r.a)\u2019\u0131n fazilet ve \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc kabul etmekle beraber, onu bu i\u015f i\u00e7in biraz sert mizacl\u0131 buluyorlard\u0131. Hatta Talha (r.a) ve di\u011fer baz\u0131 sahabiler ona; \u201cRabbin seni \u00d6mer\u2019i hafife tayin etti\u011finden dolay\u0131 sorgularsa ona ne cevap vereceksin? Bilirsin ki \u00d6mer olduk\u00e7a sert bir kimsedir\u201d demi\u015flerdi. Hz. Eb\u00fb Bekir onlara; \u201cDerim ki: Allah\u0131m! Kullar\u0131n\u0131n en iyisini onlara halife yapt\u0131m\u201d kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 vermi\u015fti. Sonra da Hz. Osman\u2019\u0131 \u00e7a\u011f\u0131rarak bir k\u00e2\u011f\u0131da Hz. \u00d6mer\u2019i halife tayin etti\u011fini yazd\u0131rd\u0131. K\u00e2\u011f\u0131t katlan\u0131p m\u00fch\u00fcrlendikten sonra, Hz. Osman d\u0131\u015far\u0131 \u00e7\u0131karak insanlardan k\u00e2\u011f\u0131tta yaz\u0131l\u0131 olan kimseye bey\u2019at edilmesini istedi. Oradakilerin bey\u2019at etmesiyle Hz. \u00d6mer\u2019in II. Ra\u015fid halife olarak i\u015f ba\u015f\u0131na geli\u015fi ger\u00e7ekle\u015fmi\u015f oldu (\u00dcsd\u00fc\u2019l-\u011e\u00e2be, IV,168-199; \u0130bn Sad, a.g.e., III, 274 vd.; Suy\u00fbt\u00ee a.g.e., 92-94).<\/p>\n
Hz. \u00d6mer D\u00f6neminde \u0130slam Devleti ve Fetihler<\/p>\n
Resulullah (s.a.s)\u2019\u0131n sa\u011fl\u0131\u011f\u0131nda Arap yar\u0131madas\u0131 \u0130sl\u00e2m\u0131n hakimiyetine boyun e\u011fdirilmi\u015f ve insanlar b\u00f6l\u00fck b\u00f6l\u00fck ihtida ederek m\u00fcsl\u00fcmanlarla b\u00fct\u00fcnle\u015fmi\u015flerdi.<\/p>\n
Bunun pe\u015finden Resulullah (s.a.s), \u0130slam tebli\u011finin insanlara ula\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcnde bir set te\u015fkil eden, m\u00fc\u015frik zalim g\u00fc\u00e7lerden biri olan Bizans imparatorlu\u011funa kar\u015f\u0131 asker\u00ee seferleri ba\u015flatm\u0131\u015ft\u0131. Eb\u00fb Bekir (r.a), Resulullah (s.a.s)\u2019\u0131n vefat\u0131ndan hemen sonra ortaya \u00e7\u0131kan Ridde hareketlerini bast\u0131rd\u0131ktan sonra, Bizans hakimiyetindeki topraklara asker\u00ee ak\u0131nlar ba\u015flatm\u0131\u015f, \u00f6te taraftan \u00e7a\u011f\u0131n despot devletlerinden ikincisi olan \u0130ran imparatorlu\u011funa kar\u015f\u0131 da asker\u00ee faaliyetlere giri\u015fmi\u015fti. Hz. \u00d6mer (r.a)\u2019in \u00fczerine d\u00fc\u015fen, bu siyaseti devam ettirmekten ibaretti. Hz. \u00d6mer bir taraftan Suriye\u2019nin fethinin tamamlanmas\u0131 i\u00e7in gayret g\u00f6sterirken, \u00f6te taraftan \u0130ran cephesinde netice almak i\u00e7in ordular sevkediyordu. Kadisiye sava\u015f\u0131yla \u0130ran ordusu hezimete u\u011frat\u0131lm\u0131\u015f ve Kisr\u00e2, saraylar\u0131n\u0131 \u0130slam ordusuna terk ederek do\u011fuya ka\u00e7mak zorunda kalm\u0131\u015ft\u0131. Pe\u015fpe\u015fe g\u00f6nderilen ordularla \u0130ran\u0131n baz\u0131 b\u00f6lgeleri sava\u015f ile, baz\u0131 b\u00f6lgeleri de sulh yoluyla \u0130slam\u2019\u0131n hakimiyetine boyun e\u011fdirilmi\u015fti. Kuzeye y\u00f6nelen Mu\u011f\u00eere b. \u015eu\u2019be, Azerbaycan\u0131 sulh yoluyla ele ge\u00e7irmi\u015fti. Ermenistan b\u00f6lgesi fethedilen yerler aras\u0131ndayd\u0131.<\/p>\n
Suriye\u2019nin fethi tamamland\u0131ktan sonra bu b\u00f6lgedeki asker\u00ee harek\u00e2t bat\u0131ya do\u011fru kayd\u0131r\u0131ld\u0131. Etraftaki \u015fehir ve kasabalar fethedildikten sonra Kud\u00fcs ku\u015fatma alt\u0131na al\u0131nd\u0131. \u015eehirdeki hristiyanlar bir s\u00fcre direndilerse de sonunda bar\u0131\u015f istemek zorunda kald\u0131lar. Ancak, komutanlardan \u00e7ekindikleri i\u00e7in \u015fart olarak \u015fehri bizzat halifeye teslim etmek istediklerini bildirmi\u015flerdi. Durum Ebu Ubeyde taraf\u0131ndan bir mektupla Hz. \u00d6mer (r.a)\u2019a bildirildi. Hz. \u00d6mer (r.a) Ashab\u0131n ileri gelenleriyle isti\u015fare ettikten sonra, Medine\u2019den komutanlar\u0131yla bulu\u015fmay\u0131 kararla\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 Cabiye\u2019ye do\u011fru yola \u00e7\u0131kt\u0131. Cabiye\u2019de yap\u0131lan bir anla\u015fmadan sonra Hz. \u00d6mer, bizzat Kud\u00fcs\u2019e kadar giderek \u015fehri teslim ald\u0131 (H.16-M. 637). Hz. \u00d6mer (r.a) k\u0131sa bir m\u00fcddet Kud\u00fcs\u2019te kald\u0131ktan sonra Medine\u2019ye geri d\u00f6nd\u00fc.<\/p>\n
Bu arada \u0130ran cephesinde durumlar kar\u0131\u015fmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Hz. \u00d6mer, b\u00f6lgede bulunan ordular\u0131 takviye ederek \u0130ran meselesini kesin bir sonuca ba\u011flamaya karar verdi. Hicri 21 y\u0131l\u0131nda ba\u015flayan ve s\u00fcrekli takviye edilen ak\u0131nlarla Azerbaycan ve Ermenistan da dahil olmak \u00fczere, Horasan\u2019a kadar b\u00fct\u00fcn \u0130ran topraklar\u0131 \u0130slam devletinin s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7ine al\u0131nm\u0131\u015f ve Fars cephesinde asker\u00ee harek\u00e2tlar tamamlanm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n
\u00d6te taraftan Amr b. el-As, haz\u0131rlay\u0131p uygulamaya koydu\u011fu harek\u00e2t plan\u0131yla M\u0131s\u0131r\u2019\u0131 fethetmeyi ba\u015farm\u0131\u015f, m\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131 M\u0131s\u0131r\u2019dan geri p\u00fcsk\u00fcrtmek i\u00e7in \u0130skenderiyede haz\u0131rl\u0131klara giri\u015fen Bizansl\u0131lar\u0131n \u00fczerine y\u00fcr\u00fcyerek buray\u0131 ele ge\u00e7irmi\u015fti (H. 21). B\u00f6ylece Suriye\u2019den sonra, M\u0131s\u0131r\u2019da da Bizans\u2019\u0131n hakimiyetine son verilmi\u015f oluyordu (\u015eibli Numan\u00ee, B\u00fct\u00fcn y\u00f6nleriyle Hz. \u00d6mer ve Devlet \u0130daresi, Terc. Talip Yasar Alp, \u0130stanbul t.y., I, 285-286).<\/p>\n
\u0130slam ordular\u0131n\u0131n fethetti\u011fi b\u00f6lgelerdeki halk, m\u00fcsl\u00fcmanlardan g\u00f6rd\u00fckleri m\u00fcsamaha ve \u00e2dil davran\u0131\u015flardan etkilenerek kitleler halinde \u0130sl\u00e2ma giriyorlard\u0131. As\u0131rlarca Bizans ve \u0130ran devletlerinin zulm\u00fc alt\u0131nda ezilen, horlanan topluluklar \u0130sl\u00e2m\u0131n ku\u015fat\u0131c\u0131 merhameti ile y\u00fcz y\u00fcze geldiklerinde m\u00fcsl\u00fcman olmakta teredd\u00fct g\u00f6stermiyorlard\u0131. Kendi dinlerinden d\u00f6nmek istemeyenler ise hi\u00e7 bir bask\u0131ya maruz kalmad\u0131klar\u0131 gibi, geni\u015f bir inan\u00e7 h\u00fcrriyetine kavu\u015fuyorlard\u0131.<\/p>\n
Hz. \u00d6mer, bir taraftan \u0130sl\u00e2m\u0131n insanl\u0131\u011fa tebli\u011finin \u00f6n\u00fcndeki engelleri kald\u0131rmak i\u00e7in ordular sevkederken, \u00f6te taraftan da hen\u00fcz m\u00fcesseselerine kavu\u015fmam\u0131\u015f bulunan devleti te\u015fkilatland\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu.<\/p>\n
Hz. \u00d6mer\u2019den \u00f6nce, orduya kat\u0131lan askerler ve bunlara da\u011f\u0131t\u0131lan paralar belirli defterlere yaz\u0131l\u0131p kay\u0131t alt\u0131na al\u0131nmazd\u0131. Bu durum normal olarak baz\u0131 kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131klar\u0131n \u00e7\u0131kmas\u0131na sebep olur, gelir ve giderlerin hesab\u0131 yap\u0131lamazd\u0131. \u0130lk zamanlar buna pek ihtiya\u00e7 da yoktu. Ancak devletin s\u0131n\u0131rlar\u0131 geni\u015flemi\u015f ve bu geni\u015f co\u011frafya i\u00e7erisinde devletin etkinli\u011fini sa\u011flayabilmek i\u00e7in idar\u00ee d\u00fczenlemeler yap\u0131lmas\u0131 zarureti do\u011fmu\u015ftu. O, ilk olarak askerlerin kay\u0131tlar\u0131n\u0131n tutuldu\u011fu ve fey ve ganimet gelirlerinin da\u011f\u0131t\u0131m\u0131n\u0131n kaydedildi\u011fi \u201cdivan\u201d te\u015fkilat\u0131n\u0131 kurdu.<\/p>\n
Ayr\u0131ca, Suriye ve Irak\u2019ta bulunan divanlar varl\u0131klar\u0131n\u0131 korumu\u015flard\u0131r. Bunlar vergilerin toplanmas\u0131 ile alakal\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 y\u00fcr\u00fctmekteydiler. Suriye ve Irak\u2019taki divanlar her ne kadar \u0130ran ve Bizans mal\u00ee te\u015fkilat\u0131ndan kalma idiyse de, onun Medine\u2019de tesis etti\u011fi divan hi\u00e7bir yabanc\u0131 tesir s\u00f6z konusu olmaks\u0131z\u0131n, ortaya \u00e7\u0131kan ihtiya\u00e7lar\u0131 kar\u015f\u0131lamak i\u00e7in kurulmu\u015ftur.<\/p>\n
Hz. \u00d6mer, feyden elde edilen gelirlerden verdi\u011fi at\u0131yyeleri bir grupland\u0131rmaya tabi tutmu\u015ftur.<\/p>\n
Hz. \u00d6mer, yarg\u0131 (kaza) i\u015flerini bir d\u00fczene koymak i\u00e7in valilerden ayr\u0131 ve ba\u011f\u0131ms\u0131z \u00e7al\u0131\u015fan kad\u0131lar tayin eden ilk kimsedir. O, Kufe\u2019ye, \u015eureyh b. el-Haris\u2019i, M\u0131s\u0131r\u2019a da Kays b. Ebil-As es-Sehm\u00ee\u2019yi kad\u0131 tayin etmi\u015ftir. Onun Medine\u2019deki kad\u0131s\u0131 Eb\u00fb Derda (r.a)\u2019d\u0131r. Bu d\u00f6nemin tan\u0131nm\u0131\u015f kad\u0131lar\u0131ndan birisi de Ebu M\u00fbsa el-E\u015fari\u2019dir. Hz. \u00d6mer, tayin etti\u011fi kad\u0131lara, g\u00f6revlerini ne \u015fekilde ifa etmeleri gerekti\u011fine dair talimatlar verir ve onlar\u0131n bu \u00e7er\u00e7eve d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kmamalar\u0131n\u0131 tenbihlerdi (Mustafa Fayda, Do\u011fu\u015ftan G\u00fcn\u00fcm\u00fcze B\u00fcy\u00fck \u0130sl\u00e2m Tarihi, \u0130stanbul 1986, II, 176-177).<\/p>\n
Hz. \u00d6mer (r.a)\u2019\u0131n, \u00fczerinde titizlikle durdu\u011fu ve asla m\u00fcsamaha g\u00f6stermedi\u011fi en \u00f6nemli konu ad\u00e2let meselesiydi. O, mevki, r\u00fctbe, soyluluk vb. hi\u00e7bir ay\u0131r\u0131m g\u00f6zetmeden haklar\u0131n sahiplerine verilmesi i\u00e7in \u00e7ok \u015fiddetli davranm\u0131\u015ft\u0131r. Bu konuda onun yan\u0131nda bir k\u00f6le ile efendisi aras\u0131nda bir fark yoktur.<\/p>\n
O, her tarafta ad\u00e2letin eksiksiz yerine getirilmesi, muhta\u00e7 ve yoksul kimselerin g\u00f6zetilmesi i\u00e7in \u00fclkenin en \u00fccra k\u00f6\u015felerindeki durumlardan zaman\u0131nda haberdar olmak i\u00e7in imk\u00e2n olu\u015fturmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. O, muhta\u00e7 kimseler konusunda din ay\u0131r\u0131m\u0131 g\u00f6zetmemi\u015f, hristiyan ve yahudilerden olan yoksullara da yard\u0131mlarda bulunmu\u015ftur.<\/p>\n
Devletin temel g\u00f6revlerinden birisi ilmin insanlara ula\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131d\u0131r. Hz. \u00d6mer, fethedilen b\u00f6lgelerde okullar a\u00e7m\u0131\u015f, buralara m\u00fcderrisler tayin etmi\u015f ve Kur\u2019an-\u0131 Kerim\u2019i okumak ve onunla amel edebilmek i\u00e7in gerekli olan e\u011fitimin verilmesini sa\u011flama yolunda gayret sarfetmi\u015ftir. \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131n, m\u00fcsl\u00fcman olan insanlara \u00f6\u011fretilmesi ve tebli\u011f \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n y\u00fcr\u00fct\u00fclmesi i\u00e7in sahab\u00eelerden ve di\u011fer \u00e2limlerden istifade etmi\u015f ve onlar\u0131 de\u011fi\u015fik b\u00f6lgelerde g\u00f6revlendirmi\u015ftir. Kur\u2019an, Hadis ve F\u0131k\u0131h \u00f6\u011fretimi ile u\u011fra\u015fan bu \u00e2limlere b\u00fcy\u00fck mebla\u011flar tutan maa\u015flar ba\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Hz. \u00d6mer, devletin her taraf\u0131nda camiler in\u015fa ettirmi\u015fti. Onun zaman\u0131nda d\u00f6rt bin tane cami yap\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011fu rivayet edilmektedir (Ahmed en-Nedvi, Asr\u0131 Saadet, Terc. Ali Genceli, \u0130stanbul 1985, I, 317).<\/p>\n
\u0130lk defa bir takvimin kullan\u0131lmas\u0131na Hz. \u00d6mer zaman\u0131nda ihtiya\u00e7 duyulmu\u015f ve b\u00f6ylece Hicret esas al\u0131narak olu\u015fturulan takvimle devlet i\u015flerinde tarihleme a\u00e7\u0131s\u0131ndan ortaya \u00e7\u0131kan problemler ortadan kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (H. 16).<\/p>\n
\u0130sl\u00e2m devleti, ba\u011f\u0131ms\u0131z bir devlet olmas\u0131na ve \u00e7ok geni\u015f bir co\u011fraf\u00ee sahay\u0131 kaplayan ekonomik faaliyetlerin y\u00fcr\u00fct\u00fclmesine ra\u011fmen, kullan\u0131lan paralar yabanc\u0131 kaynakl\u0131yd\u0131. Irak ve \u0130ran b\u00f6lgelerinde Fars dirhemleri; Suriye ve M\u0131s\u0131r taraflar\u0131nda da Bizans dinarlar\u0131 tedav\u00fclde bulunmaktayd\u0131. Bu durum o devirde hen\u00fcz hissedilmeye ba\u015flanmam\u0131\u015f olsa bile, bir ekonomik bask\u0131 tehlikesini beraberinde getirmekteydi. Hz. \u00d6mer\u2019in, devleti m\u00fcesseselere kavu\u015fturup yap\u0131s\u0131n\u0131 sa\u011flamla\u015ft\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken, bu duruma da m\u00fcdahale etmemesi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmezdi. O, Hicri 17 de para bast\u0131rarak piyasaya s\u00fcrd\u00fc. Ayr\u0131ca Halid b. Velid\u2019in Taberiye\u2019de Hicr\u00ee 15 tarihinde dinar darbettirdi\u011fi de bilinmektedir (Hassan Hall\u00e2k, D\u0131r\u00e2s\u00e2t f\u00ee Tarihil-Had\u00e2retil-\u0130slamiye, Beyrut 1979, 13-15).<\/p>\n
Hz. \u00d6mer (r.a), \u0130sl\u00e2m devletinin d\u0131\u015far\u0131dan gelebilecek sald\u0131r\u0131lara kar\u015f\u0131 g\u00fcvenli\u011fini sa\u011flamak ve ordular\u0131 d\u00fc\u015fman b\u00f6lgelerine yak\u0131n yerlerde bulundurabilmek i\u00e7in ordugah \u015fehirler tesis etmi\u015ftir. \u0130ran ve Hindistan taraflar\u0131ndan gelebilecek deniz ak\u0131nlar\u0131na kar\u015f\u0131 Basra ordugah \u015fehri kuruldu. Bu \u015fehrin mevkii bizzat Hz. \u00d6mer taraf\u0131ndan tesbit edilmi\u015ftir. O, bu i\u015f i\u00e7in Utbe b. Gazvan\u2019\u0131 g\u00f6revlendirmi\u015fti. Utbe, sekizy\u00fcz adam\u0131yla o zaman bo\u015f ve \u0131ss\u0131z olan Haribe b\u00f6lgesine gelip H. 14 y\u0131l\u0131nda Basra \u015fehrinin in\u015fas\u0131na ba\u015flad\u0131.<\/p>\n
Sa\u2019d b. Ebi Vakkas, Kadisiye\u2019de kazand\u0131\u011f\u0131 b\u00fcy\u00fck zaferden sonra \u0130ran i\u00e7lerine ak\u0131nlara ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Onun ordusu Med\u00e2in\u2019de bulunmaktayd\u0131. Ancak buran\u0131n ikliminin Arap askerlerin sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 olumsuz y\u00f6nde etkiledi\u011fi anla\u015f\u0131l\u0131nca, Hz. \u00d6mer, Sa\u2019d’a iklim bak\u0131m\u0131ndan uygun ve merkez ile aras\u0131nda deniz bulunmayan bir yer bulup burada bir \u015fehir kurmas\u0131 talimat\u0131n\u0131 verdi. Bu i\u015f i\u00e7in g\u00f6revlendirilen Selm\u00e2n ve Huzeyfe, Kufe mevkiini uygun buldular. H. 17 de kurulan bu ordugah \u015fehir k\u0131rk bin ki\u015fiyi isk\u00e2n edebilecek b\u00fcy\u00fckl\u00fckte in\u015fa edildi.<\/p>\n
Amr b. el-As, M\u0131s\u0131r\u2019\u0131 fethettikten sonra \u0130skenderiye\u2019yi karargah edinmek i\u00e7in Hz. \u00d6mer (r.a)\u2019dan izin istedi. Hz. \u00d6mer (r.a), haberle\u015fme a\u00e7\u0131s\u0131ndan endi\u015fe duydu\u011fu i\u00e7in Kendisiyle M\u0131s\u0131r\u2019daki kuvvetler aras\u0131nda bir nehrin bulunmas\u0131n\u0131 kabul etmedi. Amr, Nil\u2019in do\u011fu yakas\u0131na ge\u00e7erek burada Fustat adl\u0131 \u015fehri kurdu (H. 21). Bu ordugah \u015fehirlerinden ba\u015fka yine asker\u00ee ama\u00e7l\u0131 merkezler de olu\u015fturulmu\u015ftur.<\/p>\n
Hz. \u00d6mer\u2019in idare anlay\u0131\u015f\u0131 Hz. \u00d6mer, toplumu ilgilendiren meselelerde karar verece\u011fi zaman m\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne ba\u015fvurur, onlarla isti\u015fare ederdi. O \u201cisti\u015fare etmeden uygulamaya konulan i\u015fler ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011fa mahk\u00fbmdur\u201d demekteydi. \u0130sti\u015farede takip etti\u011fi y\u00f6ntem \u015fuydu: \u00d6nce meseleyi m\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n ula\u015fabildi\u011fi \u00e7o\u011funlu\u011fu ile g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcr, pe\u015finden Kurey\u015fliler\u2019in d\u00fc\u015f\u00fcncesini sorar, son olarak da sahabilerin g\u00f6r\u00fc\u015flerini al\u0131rd\u0131. B\u00f6ylece en isabetli fikir ortaya \u00e7\u0131kar ve uygulamaya konulurdu. Hz. \u00d6mer, m\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 i\u015flerde bir hata g\u00f6rd\u00fckleri zaman kendisini uyarmalar\u0131n\u0131 isterdi. Ba\u015fka dinlere mensup olup, z\u0131mm\u00ee stat\u00fcs\u00fcnde bulunan kimselerle al\u00e2kal\u0131 i\u015flerde de onlar\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015flerine ba\u015f vurur ve meseleyi onlarla isti\u015fare ederdi. Bu durum Hz. \u00d6mer\u2019in ad\u00e2let anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n ne kadar kapsaml\u0131 oldu\u011funu ortaya koymaktad\u0131r.<\/p>\n
Hz. \u00d6mer idarede g\u00f6revlendirdi\u011fi memurlar\u0131na kar\u015f\u0131 olduk\u00e7a sert davran\u0131r, onlar\u0131n bir haks\u0131zl\u0131kta bulunmalar\u0131na asla g\u00f6z yummazd\u0131. Halka kar\u015f\u0131 ise son derece \u015fefkatle yakla\u015f\u0131r, onlar\u0131n varsa gizledikleri problemlerini \u00f6\u011frenip \u00e7\u00f6z\u00fcmlemek i\u00e7in gece-g\u00fcnd\u00fcz u\u011fra\u015f\u0131p dururdu. O bu hassasiyetini: \u201cF\u0131rat k\u0131y\u0131s\u0131nda bir deve helak olsa, Allah bunu \u00d6mer\u2019den sorar diye korkar\u0131m\u201d s\u00f6z\u00fc ile ortaya koymaktad\u0131r. Hz. \u00d6mer, merkezden uzak b\u00f6lgelerde halk\u0131n durumunu yak\u0131ndan g\u00f6rmek i\u00e7in seyahatler yapma yoluna gitmi\u015fti. O, insanlar\u0131n \u00e7e\u015fitli dertlerini uzak diyarlarda olmalar\u0131 sebebiyle kendisine ula\u015ft\u0131ramad\u0131klar\u0131ndan endi\u015fe ediyordu. Baz\u0131 b\u00f6lgeleri dola\u015fmas\u0131na ra\u011fmen ba\u015fka yerlere gitmeyi tasarlad\u0131\u011f\u0131 halde \u00f6mr\u00fc o \u015fehirlere ula\u015fmas\u0131na yetmemi\u015fti. \u0130sl\u00e2m tarihinde ad\u00e2letin timsali olarak yerini alan Hz. \u00d6mer (r.a) hakk\u0131nda rivayet edilen \u015fu olay onun bu s\u0131fatla b\u00fct\u00fcnle\u015fmi\u015f oldu\u011funun en a\u00e7\u0131k delilidir.<\/p>\n
Bir defas\u0131nda Eslem\u2019le birlikte Harra taraflar\u0131nda (Medine\u2019nin d\u0131\u015f b\u00f6lgesi) dola\u015f\u0131rlarken \u0131\u015f\u0131k yanan bir yer g\u00f6rd\u00fc ve Eslem\u2019e; \u201c\u015eurada, gecenin ve so\u011fu\u011fun \u00e7aresizli\u011fine u\u011fram\u0131\u015f biri var. Haydi onlar\u0131n yan\u0131na gidelim\u201d dedi. Oraya gittiklerinde bir kad\u0131n\u0131 iki \u00e7ocu\u011fuyla \u00fczerinde tencere bulunan bir ate\u015fin etraf\u0131nda otururken g\u00f6rd\u00fcler. Hz. \u00d6mer, onlara; \u201cI\u015f\u0131kl\u0131 aileye sel\u00e2m olsun\u201d dedi. Kad\u0131n sel\u00e2m\u0131 ald\u0131ktan sonra yanlar\u0131na yakla\u015fmak i\u00e7in izin alan Hz. \u00d6mer ona yan\u0131ndaki \u00e7ocuklar\u0131n neden a\u011flad\u0131klar\u0131n\u0131 sordu. Kad\u0131n, kar\u0131nlar\u0131n\u0131n a\u00e7 oldu\u011funu s\u00f6yleyince, Hz. \u00d6mer merakla tencerede ne pi\u015firdi\u011fini sordu. Kad\u0131n, tencerede su bulundu\u011funu, \u00e7ocuklar\u0131 yemek pi\u015fiyor diye avuttu\u011funu s\u00f6yledi ve; \u201cAllah bunu \u00d6mer\u2019den elbette soracakt\u0131r\u201d diye ekledi. Hz. \u00d6mer, ona; \u201c\u00d6mer bu durumu nereden bilsin ki?\u201d diye sordu\u011funda kad\u0131n;<\/p>\n
\u201cMadem bilemeyecekti ve unutacakt\u0131 neden halife oldu\u201d kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 verdi. Hz. \u00d6mer bu cevap kar\u015f\u0131s\u0131nda irkilerek Eslem\u2019le birlikte do\u011fruca erzak deposuna gitti. Doldurduklar\u0131 yiyecek \u00e7uval\u0131n\u0131 Eslem ta\u015f\u0131mak istedi. Ancak Hz. \u00d6mer (r.a); \u201cK\u0131yamet g\u00fcn\u00fcnde benim y\u00fck\u00fcme ortak olacak de\u011filsin. Onun i\u00e7in b\u0131rak da y\u00fck\u00fcm\u00fc kendim ta\u015f\u0131yay\u0131m\u201d diyerek buna izin vermedi; \u00e7uval\u0131 omuzuna ald\u0131 ve kad\u0131n\u0131n bulundu\u011fu yere g\u00f6t\u00fcrd\u00fc. Orada bizzat yeme\u011fi Hz. \u00d6mer (r.a) haz\u0131rlay\u0131p pi\u015firdi ve onlar\u0131 doyurdu. Eslem; \u201cO, ate\u015fe \u00fcflerken \u015fakaklar\u0131 aras\u0131ndan \u00e7\u0131kan dumanlar\u0131 seyrediyordum\u201d demektedir. Hz. \u00d6mer oradan ayr\u0131l\u0131rken kad\u0131n; \u201cSiz bu i\u015fe \u00d6mer\u2019den daha lay\u0131ks\u0131n\u0131z\u201d dedi. Hz. \u00d6mer;<\/p>\n
\u201c\u00d6mer\u2019e dua et. Bir g\u00fcn onu ziyarete gidersen beni orada bulursun\u201d dedi.<\/p>\n
Bu onun insanlara yard\u0131m etmede ve ma\u011fduriyetlerini gidermede g\u00f6sterdi\u011fi hassasiyetin \u00f6rneklerinden sadece bir tanesidir.<\/p>\n
\u0130lmi<\/p>\n
Hz. \u00d6mer\u2019in f\u0131k\u0131h ilminde ayr\u0131 bir yeri vard\u0131r. O, her y\u00f6n\u00fcyle devleti te\u015fkilatland\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken di\u011fer taraftan da bu te\u015fkilatlanman\u0131n alt yap\u0131s\u0131 olan ilm\u00ee geli\u015fmeyi sa\u011flayabilmek i\u00e7in gayret sarfediyordu. F\u0131k\u0131h usul\u00fcn\u00fcn olu\u015fumu Hz. \u00d6mer (r.a) ile ba\u015flar. F\u0131k\u0131h ilminin temellerini meydana getiren kaideleri, kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 kaz\u00e2\u00ee ve idar\u00ee meseleleri \u00e7\u00f6z\u00fcme kavu\u015ftururken takip etti\u011fi y\u00f6ntemlerle belirlemeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Ondan sahih senetlerle rivayet olunan f\u0131kh\u00ee h\u00fck\u00fcmlerin say\u0131s\u0131 birka\u00e7 bini bulmaktad\u0131r. Hz. \u00d6mer\u2019in i\u00e7tihadlar\u0131n\u0131n \u0130sl\u00e2m hukuku a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir \u00f6nemi vard\u0131r ve Resulullah (s.a.s)\u2019\u0131n hadislerinden ba\u015fka hi\u00e7 bir \u015fey onun bu i\u00e7tihadlar\u0131n\u0131n \u00fczerinde de\u011fildir (Muhammed Revv\u00e2s Kal\u2019ac\u0131, Mevsuatu F\u0131kh\u0131 \u00d6mer b. el-Hattab, 1981, 8; Bu kitabta Hz. \u00d6mer\u2019in F\u0131kh\u00ee i\u00e7tihadlar\u0131 bir araya toplanarak ansiklopedik bir tarzda tasnif edilmi\u015ftir).<\/p>\n
Hz. \u00d6mer (r.a), Hadis rivayeti konusunda \u00e7ok titiz davranm\u0131\u015ft\u0131r. O, Peygamber (s.a.s)\u2019den hadis rivayet eden baz\u0131 kimseleri sorguya \u00e7ekmi\u015f, onlardan rivayet ettikleri hadisler i\u00e7in \u015fahid istemi\u015fti. Hz. \u00d6mer\u2019in kendisinden be\u015f y\u00fcz otuz dokuz hadis rivayet edilmi\u015ftir (Suyut\u00ee, a.g.e., 123).<\/p>\n
Ayr\u0131ca o, Kur\u2019an-\u0131 Kerim\u2019in te\u2019vil ve tefsirinde ilim sahibiydi. \u0130bn \u00d6mer\u2019den rivayet edildi\u011fine g\u00f6re, kendisine Resulullah (s.a.s) hayattayken kimlerin fetva verdi\u011fi soruldu\u011funda: \u201cEbu Bekir ve \u00d6mer\u2019den ba\u015fkas\u0131n\u0131n fetva verdi\u011fini bilmiyorum\u201d kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 vermi\u015fti (H.\u0130. Nasan, \u0130sl\u00e2m Tarihi, \u0130stanbul 1985, I, 319).<\/p>\n
\u015eahsiyeti Hz. \u00d6mer, inand\u0131\u011f\u0131 \u015feyi yerine getirme hususunda \u015fiddetli davranmakla tan\u0131n\u0131r. O, m\u00fcsl\u00fcman olmadan \u00f6nce ilk iman edenlere kar\u015f\u0131 sert muamele etmi\u015fti. M\u00fcsl\u00fcman olduktan sonra ise bu sertli\u011fi \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131n lehine m\u00fc\u015friklere kar\u015f\u0131 y\u00f6nelmi\u015ftir.<\/p>\n
Hz. \u00d6mer Halife olduktan sonra da do\u011frular\u0131n uygulanmas\u0131 ve hakk\u0131n elde edilmesi konusunda titiz davranmaya ve en ufak ayr\u0131nt\u0131lar\u0131 bile bizzat takip etmeye a\u015f\u0131r\u0131 dikkat g\u00f6stermi\u015ftir. O, bir \u015feyi emretti\u011fi veya yasaklad\u0131\u011f\u0131 zaman ilk \u00f6nce kendi ailesinden ba\u015flard\u0131. Aile fertlerini bir araya toplayarak onlara \u015f\u00f6yle derdi; \u201c\u015eunu ve \u015funu yasaklad\u0131m. \u0130nsanlar sizi y\u0131rt\u0131c\u0131 ku\u015fun eti g\u00f6zetledi\u011fi gibi g\u00f6zetlerler. Allah\u2019a yemin ederim ki, her hangi biriniz bu yasaklara uymazsa onu daha fazlas\u0131yla cezaland\u0131r\u0131r\u0131m\u201d.<\/p>\n
Sert bir mizaca sahip olmas\u0131na ra\u011fmen insanlara kar\u015f\u0131 olduk\u00e7a m\u00fctev\u00e2z\u00ee davran\u0131rd\u0131. Geni\u015f topraklar\u0131, g\u00fc\u00e7l\u00fc ordular\u0131 olan bir devletin ba\u015fkan\u0131 olmas\u0131 onu di\u011fer insanlar gibi m\u00fctevaz\u00ee ve sade bir hayat ya\u015famaktan al\u0131koyamam\u0131\u015ft\u0131r. Pahal\u0131, l\u00fcks elbiseler giymekten ka\u00e7\u0131n\u0131r, di\u011fer insanlar gibi gerekti\u011finde alelade i\u015flerle u\u011fra\u015fmaktan \u00e7ekinmezdi. Tan\u0131mayan kimse onun m\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n halifesi oldu\u011funu asla anlayamazd\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00e7o\u011fu zaman giydi\u011fi elbise yamalarla doluydu.<\/p>\n
Hz. \u00d6mer g\u00fc\u00e7l\u00fc bir hitabet kudretine sahipti ve konu\u015furken beli\u011f bir uslubla konu\u015furdu. Onun \u00fcst\u00fcn kabiliyeti yaz\u0131 i\u00e7in de ge\u00e7erliydi. Valilerine yazm\u0131\u015f oldu\u011fu talimatlar\u0131 ve mektuplar\u0131 Arap dili i\u00e7in bir numune addedilmekteydi. Hz. \u00d6mer \u015fiire de ilgi duyan ve \u015fiir zevki olan sahabilerden birisidir. \u00c7ok say\u0131da Arap \u015fairlerinin \u015fiirlerini ezberlemi\u015f, az da olsa \u015fiir yazm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Hz. \u00d6mer ibadet ederken b\u00fct\u00fcn benli\u011fiyle Rabbine y\u00f6nelirdi. Halife olduktan sonra g\u00fcnd\u00fcz i\u015flerinin yo\u011fun olmas\u0131ndan dolay\u0131 nafile namazlar\u0131n\u0131 gece k\u0131lar, ev halk\u0131n\u0131 sabah namaz\u0131na; \u201cve namaz\u0131 ailene emret\u201d (T\u00e2h\u00e2, 20\/132) mealindeki ayeti okuyarak uyand\u0131r\u0131rd\u0131. O, her sene haccetmeyi asla ihmal etmez ve hac farizas\u0131n\u0131 yerine getirmek i\u00e7in Mekke\u2019ye gelen hac\u0131lara bizzat riyaset ederdi. Rabbine kar\u015f\u0131 duydu\u011fu sorumlulu\u011fun alt\u0131nda \u00f6ylesine ezilirdi ki, k\u0131yamet g\u00fcn\u00fc hesaptan, cezas\u0131z kurtulmay\u0131 ba\u015farabilirse sevinece\u011fini s\u00f6ylerdi. O, \u00f6l\u00fcm d\u00f6\u015fe\u011finde bu endi\u015fesini \u015fu anlamdaki bir beyitle dile getiriyordu:<\/p>\n
\u201cM\u00fcsl\u00fcman olu\u015fum, namazlar\u0131 k\u0131l\u0131p, orucu tuttu\u011fum m\u00fcstesna, nefsime zulmetmi\u015f bulunuyorum\u201d (\u015e\u0131bl\u00ee, a.g.e., II, 373).<\/p>\n
Hz. \u00d6mer (r.a)\u2019in, \u015fahsi hayat\u0131 olduk\u00e7a sadeydi. Hz. \u00d6mer (r.a), Bizans ve \u0130ran\u2019a kar\u015f\u0131 b\u00fcy\u00fck ordular sevkeden ve onlar\u0131 tarihlerinde pek nadir tatt\u0131klar\u0131 s\u00fcrekli yenilgilerle peri\u015fan eden g\u00fc\u00e7l\u00fc ve muktedir bir devletin ba\u015fkan\u0131d\u0131r. Ama o buna ra\u011fmen yamal\u0131 elbiseler, eskimi\u015f sar\u0131k ve y\u0131rt\u0131k ayakkab\u0131larla hayat\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcren bir ki\u015fidir. O, bazen dul bir kad\u0131na su ta\u015f\u0131rken g\u00f6r\u00fcl\u00fcr, bazan da g\u00fcn\u00fcn yorgunlu\u011funu hafifletmek i\u00e7in mescid\u2019in \u00e7\u0131plak zemini \u00fczerinde uyudu\u011funa \u015fahit olunurdu. Medine\u2019den Mekke\u2019ye \u00e7ok say\u0131da yolculuk yapm\u0131\u015f oldu\u011fu halde hi\u00e7 bir zaman yan\u0131na \u00e7ad\u0131r almam\u0131\u015f ve yolda, bir \u00e7ar\u015faf\u0131 dallar\u0131n \u00fczerine gererek basit bir \u015fekilde dinlenmeyi tercih etmi\u015ftir. Yine bir g\u00fcn, Ahnef b. Kays yan\u0131nda Araplar\u0131n ileri gelenlerinden baz\u0131 kimselerle birlikte Hz. \u00d6mer (r.a)\u2019i ziyarete gitmi\u015f; onu, elbisesinin eteklerini beline s\u0131k\u0131\u015ft\u0131rm\u0131\u015f oldu\u011fu halde ko\u015far bir vaziyette bulmu\u015ftu. \u00d6mer (r.a), Ahnef\u2019i g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcnde ona; \u201cGel de kovalamaya kat\u0131l. Devlete ait bir deve ka\u00e7t\u0131. Bu malda ka\u00e7 ki\u015finin hakk\u0131 oldu\u011funu biliyorsun\u201d dedi. Bu esnada biri ona neden kendini bu kadar \u00fczd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ve deveyi yakalamak i\u00e7in bir k\u00f6leyi g\u00f6revlendirmedi\u011fini s\u00f6yleyince O; \u201cBenden daha iyi k\u00f6le kimmi\u015f?\u201d diyerek kar\u015f\u0131l\u0131k vermi\u015ftir (\u015e\u0131bl\u00ee, a.g.e., I, 384-385). G\u00fcnl\u00fck ya\u015fay\u0131\u015f\u0131n\u0131 g\u00f6steren bu \u00f6rnekler, Hz. \u00d6mer (r.a)\u2019\u0131n \u00fcmmetin sorumlulu\u011funu \u00fcstlenen kimselerin y\u00fcklenmi\u015f olduklar\u0131 g\u00f6revleri ne \u015fekilde yerine getirmeleri ve makamlar\u0131n\u0131n cazibesine kap\u0131l\u0131p s\u0131radan insanlar\u0131n ya\u015fay\u0131\u015f tarz\u0131ndan kopmadan h\u00fckmetmeleri gerekti\u011fini, \u00e7a\u011flar\u0131 a\u015fan bir \u00f6rnek sergileyerek ortaya koymu\u015ftur. Bir devlet ba\u015fkan\u0131 ancak bu \u015fekilde, insanlardan ve onlar\u0131n g\u00fcnl\u00fck ya\u015famlar\u0131ndan kopmadan \u00e2dil bir y\u00f6netim kurabilir. Hz. \u00d6mer (r.a)\u2019a \u00e2dil s\u0131fat\u0131n\u0131 kazand\u0131ran, onun bu \u015fekilde \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131 yery\u00fcz\u00fcne hakim k\u0131lma yolunda varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya koymu\u015f olmas\u0131d\u0131r. Hz. \u00d6mer (r.a) ge\u00e7imini ticaretle temin ederdi. Bunun yan\u0131nda Peygamber (s.a.s)\u2019in Medine\u2019de ona baz\u0131 tarlalar verdi\u011fi de bilinmektedir. Hayber\u2019in fethini m\u00fcteakip burada ele ge\u00e7irilen araziler, sava\u015fa kat\u0131lanlar aras\u0131nda taksim edilmi\u015fti. Ancak, Hz. \u00d6mer (r.a) kendi pay\u0131na d\u00fc\u015fen araziyi vakfetmi\u015f ve bir vak\u0131f \u015fartnamesi de d\u00fczenlemi\u015fti: \u201cBu arazi sat\u0131lamaz, hibe edilemez ve miras yolu ile sahip olunamaz; geliri fakirlere, akrabaya, k\u00f6lelere, Allah yolunda, yolcu ve misafirlere harcanacakt\u0131r. Vakf\u0131 y\u00f6neten ki\u015finin \u00f6l\u00e7\u00fcl\u00fc olarak yemesinde ve yedirmesinde bir sak\u0131nca yoktur\u201d (Buhar\u00ee, \u015eur\u00fbt, 19). \u0130sl\u00e2mda ilk vak\u0131f olay\u0131 budur.<\/p>\n
Halife olduktan sonra, devlet i\u015fleriyle u\u011fra\u015fmas\u0131ndan dolay\u0131 kendi ia\u015fesinin temini i\u00e7in Ashab\u2019a m\u00fcracaat etmi\u015f, Hz. Ali (r.a)\u2019\u0131n teklifine uyularak ona ve ailesine normal \u00f6l\u00e7\u00fclerde devlet mal\u0131ndan ge\u00e7im imk\u00e2n\u0131 sa\u011flanm\u0131\u015ft\u0131. H. 15 y\u0131l\u0131nda m\u00fcsl\u00fcmanlara maa\u015f ba\u011fland\u0131\u011f\u0131 zaman, ona da ileri gelen Ashab\u2019a verilen miktarda, be\u015f bin dirhem maa\u015f tayin edilmi\u015fti. Ancak onun g\u00fcnl\u00fck gideri \u00e7ok m\u00fctevazi mebla\u011fd\u0131. \u00d6mer (r.a), yemek olarak genellikle \u015funlar\u0131 yerdi: Ekmek (bu\u011fdaydan oldu\u011fu zaman kepekli), bazen et, s\u00fct, sebze ve sirke.<\/p>\n
Hz. \u00d6mer (r.a)\u2019\u0131n fazileti ve \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc hakk\u0131nda \u00e7ok say\u0131da sahih hadis bulunmaktad\u0131r. Hz. \u00d6mer din konusunda o kadar tavizsizdi ki, \u015feytanlar bile onunla kar\u015f\u0131la\u015fmaktan \u00e7ekinirlerdi. Bir defas\u0131nda Resulullah (s.a.s)\u2019in yan\u0131na gitti. Resulullah (s.a.s)\u2019dan bir \u015fey istemek i\u00e7in orada bulunan kad\u0131nlar, Hz. \u00d6mer\u2019in sesini duyduklar\u0131nda hemen kalk\u0131p perdenin arkas\u0131na ge\u00e7tiler. Hz. \u00d6mer i\u00e7eri girdi\u011finde Resulullah (s.a.s) g\u00fcl\u00fcyordu. Hz. \u00d6mer ona; \u201cAllah ya\u015f\u0131n\u0131 g\u00fcld\u00fcrs\u00fcn ya Resulullah\u201d dedi. Bunun \u00fczerine Resulullah (s.a.s); \u201c\u015eu benim yan\u0131mda olanlara \u015fa\u015far\u0131m. Senin sesini i\u015fitince perdeye ko\u015ftular\u201d dedi\u011finde Hz. \u00d6mer; \u201cYa Resulullah, onlar\u0131n \u00e7ekinmesine sen daha lay\u0131ks\u0131n\u201d dedi. Sonra da kad\u0131nlara d\u00f6nerek; \u201cEy nefislerinin d\u00fc\u015fmanlar\u0131! Resulullah (s.a.s)\u2019den \u00e7ekinmiyorsunuz da benden mi \u00e7ekiniyorsunuz?\u201d diyerek onlara \u00e7\u0131k\u0131\u015ft\u0131. Kad\u0131nlar; \u201cEvet. Sen Resul\u00fcllah (s.a.s)\u2019den sert ve ha\u015finsin\u201d dediler. Resulullah (s.a.s), Nefsim yed-i Kudretinde olan Allah\u2019a yemin olsun ki, \u015feytan sana bir yolda rastlam\u0131\u015f olsa, mutlaka yolunu de\u011fi\u015ftirirdi\u201d (M\u00fcslim, Fed\u00e2il\u00fc\u2019s-Sah\u00e2be, 22).<\/p>\n
Ba\u015fka bir rivayette Resulullah (s.a.s) onun i\u00e7in \u015f\u00f6yle buyurmu\u015ftu:<\/p>\n
\u201cG\u00f6kte bir melek bulunmas\u0131n ki \u00d6mer\u2019e sayg\u0131 duymas\u0131n. Yery\u00fcz\u00fcnde ise bir \u015feytan bulunmas\u0131n ki \u00d6mer\u2019den ka\u00e7mas\u0131n\u201d (Suy\u00fbt\u00ee, a.g.e., 133).<\/p>\n
Resulullah (s.a.s), hakk\u0131 g\u00f6rmek ve onu tatbik etmek konusunda \u00d6mer (r.a)\u2019\u0131n \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc \u015f\u00f6yle ifade etmekteydi: \u201cSizden \u00f6nce ge\u00e7en \u00fcmmetlerde bazen ilham sahipleri bulunurdu. E\u011fer benim \u00fcmmetimde onlardan biri bulunursa, \u00d6mer b. Hattab onlardand\u0131r\u201d (M\u00fcslim, Fed\u00e2il\u00fc\u2019s-Sah\u00e2be, II). Bu, Hz. \u00d6mer (r.a)\u2019\u0131n i\u015flerinde ve verdi\u011fi kararlarda isabetli davranmas\u0131n\u0131 bir anlamda a\u00e7\u0131klar niteliktedir. Nitekim Resulullah (s.a.s); Allah do\u011fruyu \u00d6mer\u2019in lisan\u0131 ve kalbi \u00fczere k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r\u201d (\u00dcsd\u00fcl-\u011e\u00e2be, IV, 151; Suyut\u00ee, 132) demektedir. Bir defas\u0131nda da Hz. \u00d6mer\u2019i g\u00f6stererek \u015f\u00f6yle demi\u015fti: Bu aran\u0131zda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece, sizinle fitne aras\u0131nda kuvvetlice kapanm\u0131\u015f bir kap\u0131 bulunacakt\u0131r\u201d (Suy\u00fbt\u00ee, ayn\u0131 yer).<\/p>\n
\u00d6mer (r.a)\u2019\u0131n bu durumunu baz\u0131 konularda inen ayetlerin daha \u00f6nce onun g\u00f6sterdi\u011fi do\u011frultuda olmas\u0131 da te\u2019yid etmektedir. Hz. \u00d6mer \u015f\u00f6yle demi\u015ftir: \u201cRabbime \u00fc\u00e7 \u015feyde muvaf\u0131k d\u00fc\u015ft\u00fcm: Makam-\u0131 \u0130brahim\u2019de, hicab\u2019da ve Bedir esirlerinde\u201d (M\u00fcslim, Fed\u00e2il\u00fcs-Sahabe, II). Hz. \u00d6mer \u00f6tekileri zikretmemi\u015ftir. \u00d6rne\u011fin m\u00fcnaf\u0131klar\u0131n cenaze namaz\u0131n\u0131 k\u0131lmamas\u0131 i\u00e7in Resulullah (s.a.s)\u2019e inen ayet bunlardan biridir (bk. M\u00fcslim, ayn\u0131 bab; Hz. \u00d6mer (r.a)\u2019\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015fleri do\u011frultusunda n\u00e2zil olan ayetler i\u00e7in bk. Suy\u00fbt\u00ee, a.g.e., 137-140).<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
\u0130kinci Ra\u015fid Halife. \u0130sl\u00e2m\u0131 yery\u00fcz\u00fcne yerle\u015ftirip, hakim k\u0131lmak i\u00e7in Resulullah (s.a.s)\u2019\u0131n verdi\u011fi tevhid\u00ee m\u00fccadelede ona en yak\u0131n olan sahabilerden biri. Hz. \u00d6mer (r.a), Fil Olay\u0131ndan on \u00fc\u00e7 sene sonra Mekke\u2019de do\u011fmu\u015ftur. Kendisinden nakledilen bir rivayete g\u00f6re o, B\u00fcy\u00fck Ficar sava\u015f\u0131ndan d\u00f6rt y\u0131l sonra d\u00fcnyaya gelmi\u015ftir (\u0130bn\u00fcl-Es\u00eer, \u00dcsd\u00fcl-\u011e\u00e2be, Kahire 1970, IV,146). Babas\u0131, Hattab b. N\u00fcfeyl olup, …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[396],"tags":[1074,1075,1073,1076,1085,1077,1078,1079,1086,883,1080,1081,399,1082,1083,875,967,1084,1072,880],"class_list":["post-740","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-sahabeler","tag-amr","tag-hz-omer","tag-hz-omer-r-a","tag-hz-omer-kim","tag-hz-omer-kimdir","tag-hz-omerin-hayati","tag-hz-omerin-olumu","tag-ikinci-rasid-halife","tag-ilk-musluman-olan-sahabeler","tag-meshur-sahabeler","tag-omar","tag-omer","tag-sahabe","tag-sahabe-ne-demek","tag-sahabe-tarihi","tag-sahabe-i-kiram","tag-sahabenin-uc-aylar-programi","tag-sahabei-kiram","tag-sahabeler-hayati","tag-unlu-sahabeler"],"amp_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/islamidavet.com\/cocuk\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/740","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/islamidavet.com\/cocuk\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/islamidavet.com\/cocuk\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/islamidavet.com\/cocuk\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/islamidavet.com\/cocuk\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=740"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/islamidavet.com\/cocuk\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/740\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/islamidavet.com\/cocuk\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=740"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/islamidavet.com\/cocuk\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=740"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/islamidavet.com\/cocuk\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=740"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}